Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch Sprooch-e-cours, Physik-s-cours, Danz-cours

Am Lëtzebuergesche kann een nei Wierder aus anere Wierder zesummesetze wéi Aarbechtszäit, Dëschnoper oder Kazefudder. Mol kënnt ee Buschtaf dertëscht, mol net. Wat wësse mir iwwer d'Fouenelement?

Caroline Döhmer / Simon Larosche / tt

Caroline Döhmer
D'Linguistin Caroline Döhmer: Foto: Archiv

Simon Larosche: Als éischt direkt eng Fro. Wat ass dann e Fouenelement?

Caroline Döhmer: E Fouenelement ass e linguistesche Fachbegrëff aus der Wuertbildung. Am Lëtzebuergesche kann ee jo nei Wierder aus anere Wierder zesummesetze wéi Aarbechtszäit, Dëschnoper oder Kazefudder.

Wann ech elo e Substantiv mat engem Substantiv kombinéieren, da kann et sinn, datt do eeben nach eppes dertëscht réckelt.

Ech hunn Aarbecht + zäit an dat gëtt dann Aarbecht-s-zäit. Hei hätte mer e Fouen-s, also e klengen {s} als Fouenelement.

Beim Dëschnoper geschitt näischt an der Mëtt vun der Kompositioun (Dësch + Noper), hei géif een an der Linguistik da vun enger Null-Fou schwätzen.

A bei der Kombinatioun vu Kaz + Fudder ass d'Fouenelement {e(n)}, woubäi den "n" duerch d'n-Reegel ewechfält.

A wouhier weess ech, wéini wéi ee Fouenelement kënnt? Du hues der jo lo dräi genannt.

Bei där Fro kréie Linguiste Schweesspärelen op d'Stier, well et ass effektiv net ëmmer einfach ze bestëmmen, wéini wéi eng Fou kënnt. Ech hu mer mol fir d'Lëtzebuergescht ronn 3.000 Zesummesetzungen aus dem LOD ugekuckt a se klassifizéiert.

An hues de do eppes erausfonnt?

Jo, dat kann ee soen. Et kann een zum Beispill beobachten, datt eesilbeg Wierder, déi an enger Zesummesetzung vir stinn, an de meeschte Fäll eng en-Fou kréien:
A > Aendokter, Blumm > Blummebuttek, Mënsch > Mënscheliewen.

A Wierder op -heet, -keet, -ung a -ioun kréie bei enger Zesummesetzung e Fouen-s:

Dommheet > Dommheetsfeeler, Héiflechkeet > Héiflechkeetsform, Erzéiung > Erzéiungsmethod, Kommioun > Kommiounskand.

Mee dat si wéi gesot just Tendenzen, déi méi oder manner strikt am System ze fanne sinn.

A wat sinn déi Fouenelementer genee?

Also vill Leit menge jo, datt déi Elementer an der Mëtt e Pluriel oder e Genitiv sinn. Dat KANN de Fall sinn, muss awer net.

Also beim "Kazefudder" soen mer: allez, dat ass dach e Fudder fir Kazen, also ass den {en} e Pluriel!

Ass et dat net?

Hei kéint d'en-Fou als Pluriel interpretéiert ginn, mee ech ginn der lo mol en anert Beispill: Bei der "Seefeblos" kënne mer net soen, datt dat eng Blos aus Seefen ass. Hei hu mer zwar de formale Pluriel vu "Seef" (zwou Seefen), mee semantesch geet dat hei net op. Also an der Zesummesetzung fanne mer keng pluralesch Bedeitung.

Keng pluralesch Bedeitung, okay.

Oder anescht gesot: De Pluriel klappt hei net gutt vun der Bedeitung hier. An dofir ass et schwéier ze soen, datt den {en} eng Plurielsendung ass.

Oder kuck emol d'Wuert "Gaardemiwwelen". D'Form "Gaarden" ass emol kee richtege Pluriel, déi Form gëtt et jo guer net fir dat Substantiv.

Jo, bei "Gaart" ass et jo "Gäert".

An dat weist, datt déi en-Fou (resp. duerch d'n-Reegel just {e}: Gaard-e) kee Pluriel ass, mee e Fouenelement, wat och bei Wierder ka landen, wou et net dem Pluriel entsprécht, weeder vun der Form nach vun der Bedeitung hier. An dat ass natierlech zimmlech cool!

An dat mam Genitiv, wat s de virdru sos?

Dat bezitt sech haaptsächlech op de sou genannte Fouen-s. Dëst Fouenelement huet sech deelweis vun engem Genitiv ofgeleet, ass awer elo net méi kloer als Genitiv ze klassifizéieren.

Dat heescht?

Also beim "Kinnekshaus" kéint ee sech eng eeler Form virstelle wéi am Däitschen "des Königs Haus" (konstruéiert: des Kinneks Haus), wou de Genitiv "des Königs" (des Kinneks) mat engem Artikel virum Substantiv "Haus" steet an dat wéi ee Wuert dono bewäert gëtt. Mee bei enger Rei Wierder klappt dës Erklärung net, well den "s" hei e Fouenelement ass an definitiv keng Genitiv-Endung. Wierder am Femininum kënne beispillsweis guer kee Genitiv-s huelen: Aarbechtsplaz (eng Aarbecht). Hei steet den "s" dann éischter aus phonologesche Grënn dertëscht, respektiv eeben als Fou an der Wuertbildung.

Ech mengen, do kéints de lo nach ganz vill Erklärungen a Beispiller liwweren.

Ech kéint elo nach stonnelaang iwwer Fouenelementer schwätzen, wat se sinn a wat se net sinn oder wou se stinn, mee ech loossen et elo mol bei dësen éischten Erklärungen a versichen, nach weider Detailer erauszefannen. Besonnesch flott sinn natierlech esou Fäll, wou et Variatioun gëtt, wéi bei "Pizzadeeg" oder "Pizzasdeeg".

Haaptsaach, Pizza!

Oder esou!

Méi zum Thema

Alexandre Ecker
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Bei Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch geet et ëm Wiederbicher an engem méisproochege Kontext. Den Alexandre Ecker ass Lexikograf beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch a verréit eis méi.

Caroline Döhmer 3
KURIOSITÉITEN AUS DER LËTZEBUERGER SPROOCH

D'Caroline Döhmer, Linguistin am Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch, iwwer d'Silbebetounung, am Lëtzebuergeschen: e Krittär, dee wichteg ass fir richteg Lëtzebuergesch ze schreiwen.

Alexandre Ecker
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Mam Lexikograf Alexandre Ecker geet et an der Serie "Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch" dës Kéier ëm d'Geschicht vun den Dictionnairen zu Lëtzebuerg.

Caroline Döhmer
KURIOSITÉITEN AUS DER LËTZEBUERGER SPROOCH

Positiv denken! Net opginn! Motivatiounsspréch benotzen de sougenannten deonteschen Infinitiv an der Alldagssprooch. D'Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erzielt eis méi doriwwer.

Net verpassen

  • 17.10. De Gudden Toun

    De Gudden Toun.jpg

    Wann d'Deeg méi kal, gro a kuerz ginn, stécht deen een oder anere vläicht de Kapp nees méi an déi sozial Medien. An der Oktober Editioun schwätzen de Roland Meyer, Ian De Toffoli, Raoul Biltgen, Jeff Schinker an d'Anne Klein.

Programm

  • Notturno

  • On air

    Virum Dag vu 6 bis 10

  • Panorama

  • Virum Dag vu 6 bis 10

  • Noriichten

Dossieren

  • CinÉast 2021

    Et ass déi véierzéngt Editioun vum CinÉast Filmfestival. Vum 7. bis de 24. Oktober ginn Featuren a Kuerzfilmer aus Länner aus Mëttel- an Osteuropa gewisen. Siwe Filmer sinn an der Kompetitioun.

  • Bundestagswal 2021

    Däitschland wielt de Samschdeg, 26. September en neie Bundestag. Wat sinn d'Enjeuen, wie gëtt Kanzler oder Kanzlerin, wéi verleeft d'Wahlkampagne. An eisem Dossier zum Theema Bundestagswal gidd Dir alles gewuer.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen