Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch et ass krank, et reent, et feelen dräi Schüler

D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch an erzielt eppes iwwer de sächleche Pronomen "et".

Caroline Döhmer / Simon Larosche / cbi

Caroline Döhmer
D'Linguistin Caroline Döhmer schafft beim Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch. Foto: Archiv

Simon Larosche: Den "et" hate mer dach scho beim "hatt/si" an och bei de staarken a schwaache Pronomen. Gëtt et do nach méi ze erzielen?

Ma mir haten effektiv schonn doriwwer geschwat, awer Pronome sinn immens vilfälteg a grad den "et" huet vill verstoppten Talenter, déi een op den éischte Bléck vläicht net direkt erkennt.

Wéi vill Talenter huet en dann?

Insgesamt ginn et véier Funktioune vum "et":

e kann als Personalpronome benotzt ginn: et ass krank
e kann als onperséinleche Sujet benotzt ginn: et reent
e kann e Korrelat sinn: et ass wichteg, datt driwwer geschwat gëtt
e kann e Pseudo-Sazglidd sinn: et gëtt geschafft, et feelen dräi Schüler

Du hues zwar elo eenzel Beispillsätz genannt, mee dat muss de eis mol nach eng Kéier méi genee erklären, wannechgelift. Mat Wierder wéi "Korrelat" a "Pseudo-Déngens" kann ech leider net vill ufänken.

Jo, dat ass e bësse vill beieneen, an déi Terminologie ass och e bësse speziell. Dofir lo nach eng Kéier am Detail:

"et" als Pronomen (3. Pers. Sg. Neutrum, schwaach Form, Nominativ, Akkusativ)

Persounen: d'Monique ass krank → et ass krank, ech hunn d'Monique gefrot → ech hunn et gefrot
Net-Persounen: dat Buch liest sech gutt → et liest sech gutt, ech hu mir dat Spill kaf → ech hu mir et kaf

"et" als onperséinleche Sujet (méi seelen och als Objet)

Klassesch bei de sougenannte Witterungsverben: et reent, et schneit, et dimmert.

An dann och onperséinlech bei existenzielle Konstruktioune mat "et gëtt": haut gëtt et vill ze entdecken. Et gëtt Leit, déi just online akafen.

Hei wéilt ech an enger anerer Episod ganz gären op den Ënnerscheed agoen tëschent "et gëtt Leit" an "an et gi Leit". Hei schéngt sech nämlech bei ville Leit eng Tendenz ze bilden, de Sujet an dëser Konstruktioun ze re-interpretéieren. Wat sees du, Simon? Do ginn et zwou Varianten oder do gëtt et zwou Varianten?

S: _____

Dat ass wierklech eng mega intressant Konstruktioun, mee wéi gesot: Méi dozou eng aner Kéier, soss kommen ech mat den et-Funktiounen net méi duerch haut!

Nees zeréck bei eisen onperséinlechen "et":

En onperséinlechen Objet ass och méiglech, mee wéi gesot, éischter seelen. Dat wier eppes wéi "maach et gutt" oder "lo hues de et gepackt" (beim leschte Saz dierf natierlech keng direkt Referenz virleien, wéi bei "dat lescht Stéck vum Marathon", soss si mer nees beim normale Personalpronomen).

Korrelat

E Korrelat ass am Fong eppes, wat innerhalb vun engem Saz verweist. Also wann ech soen "et ass schéin, datt ech hei sinn" an ech dann d'Fro stellen "Wat ass schéin?", dann ass d'Äntwert net "et", mee "datt ech hei sinn". E Korrelat brauch an dësem Fall ëmmer en Niewesaz, op dat et ka verweisen.

D'Korrelat fält dann ewech, wann ech den Niewesaz, op deen et verweist, op seng Plaz gestallt gëtt: Also "et ass schéin, datt ech hei sinn", gëtt zu "datt ech hei sinn, ass schéin". Ech brauch elo kee Korrelat méi vir, well ech direkt mam Subjektsaz ugefaangen hunn. Et ass typesch fir Korrelater, datt se vun hirem Saz, op dee se verweisen, kënne geschléckt ginn.

Pseudo-Sazglidd am Ufank vum Saz (Virfeld-Dummy)

Et steet en Här virun der Dier.

Et ware vill Leit um Neijoerschpatt.

Wourunner kann ech erkennen, datt dat e Pseudo-Sazglidd ass?

Wann ech mäi Saz ëmstellen, da verschwënnt den "et" ganz séier. Dat heescht an der Linguistik "Permutatiounstest":

Et steet en Här virun der Dier → Virun der Dier steet en Här. En Här steet virun der Dier.

Et ware vill Leit um Neijoerschpatt. → Um Neijoerschpatt ware vill Leit. Vill Leit waren um Neijoerschpatt.

Ech kann och e "Substitutiounstest" maachen, also den "et" duerch eppes aneres ersetzen. Amplaz "et feelen dräi Schüler" kann ech soen: "Haut feelen dräi Schüler" oder "Elo feelen dräi Schüler". Den "et" war am Fong just do, fir déi éischt Plaz am Saz anzehuelen, well virum Verb muss an engem normalen Haaptsaz ee Sazglidd stoen. Déi Plaz heescht "Virfeld" an den "et" ass dann do de "Virfeld-Dummy".

Virfeld-Dummy, dat kléngt cool!

Jo, méi cool gëtt et haut och net méi, well lo si mir um Enn!

Méi zum Thema

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Lëtzebuergesch ass och fir Mammesproochler net ëmmer einfach. D'Caroline Döhmer vum Zentrum fir d'Lëtzebuerger Sprooch analyséiert d'Ellipsen an der Lëtzebuerger Sprooch.

Lëtzebuergesch Orthographie
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch analyséiert dës Kéier den "dass" an den "datt". Firwat ginn et zwou Formen a wat sinn hir extra Funktiounen am Lëtzebuergeschen?

Programm

Praktesch Infoen

  • Nei Serie: Wellbeing

    Wellbeing

    Bleift gesond a monter zesumme mam 100,7. An eiser neier Serie "Wellbeing" wëlle mir Iech an dësen Zäite mat wäertvollen Informatiounen a Rotschléi begleeden. 

Dossieren

  • Coronavirus

    Den neiaartege Coronavirus Sars-CoV-2 breet sech ëmmer méi aus. De Virus léist d'Krankheet COVID-19 aus. Wéi eng Mesurë gi geholl, a wéi een Impakt huet en op Lëtzebuerg?

  • Gratis ëffentlechen Transport

    Den ëffentlechen Transport zu Lëtzebuerg ass vum 29. Februar u gratis. Dat haten d'Majoritéitsparteien Enn 2018 esou decidéiert. An eisem Dossier fannt Dir all eis Artikelen zum Theema.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen