Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch ech klammen, du klëmms - Vokalwiessel am Present

D'Linguistin Caroline Döhmer erzielt eppes iwwer de Vokalwiessel vun de Verben am Present. Also ëm Verben, déi hire Stammvokal wiesselen.

Simon Larosche / Caroline Döhmer / cbi

Caroline Döhmer
D'Caroline Döhmer ass Luingistin a schafft fir den Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch. Foto: Archiv

Caroline Döhmer: Wa mer e Verb a senger Grondform kucken, da fanne mer am Kär e Vokal, de Stammvokal. Kucke mer mol dës Verben: schafen, lafen, falen. Ech hunn allkéiers de Stammvokal [a:]. Wann ech déi Verben elo am Present benotzen, kréien ech Follgendes:

  • schafen: du schaafs (alles wonnerbar: "a" bleift "a")
  • lafen: du leefs (hei gëtt aus dem "a" en "ee")
  • falen: du fäls (hei gëtt aus dem laangen "a" e kuerzen "ä")

Simon Larosche: O vreck, dat ass jo rëm ganz schéi komplizéiert. Wat sinn ech nees frou, datt ech dat als Mammesproochler ganz automatesch richteg maachen!

Maja, kuck: "maachen" ass nees e Verb mat engem laangen "a" als Stammvokal, deen dann nees zu engem anere Laut gëtt. Hei gëtt aus engem laangen [a:] e kuerzen [e]: ech maachen - du méchs.

Do ännert awer méi wéi just de Vokal?

Hei ännert de Vokal an dat huet dann en Afloss op den "ch". Dee gëtt nämlech [x] oder [ɕ] geschwat, jee nodeem wéi ee Vokal virdrunner steet. Dat ass d'selwecht wéi bei "Buch - Bicher". Hei spillt och de Laut virdrun eng wichteg Roll fir den "ch".

A beim Vokalwiessel mam "a" kann de Vokal ëmmer iergendwéi zu engem anere Vokal ginn?

Et gi Verben, déi do natierlech änlech sinn, also et gëtt do schonn eng Systematik beim Vokalwiessel. Bleiwe mer mol bei eisen dräi Verbe vum Ufank:

  • schafen: du schaafs (ouni Wiessel). Aus dëser Kategorie: laachen, erkalen
  • lafen: du leefs (a gëtt ee). Aus dëser Kategorie: kafen.
  • falen: du fäls (a gëtt ä). Aus dëser Kategorie: halen, gefalen.

Et betrëfft awer net just den "a" als Stammvokal.

Wéi eng dann nach?

Mer hunn och aner Fäll:

  • loossen: du léiss
  • bezuelen: du bezils
  • huelen: du hëls

Ass dat ëmmer beim "du", wou et wiesselt?

Et ass normalerweis beim "du" a beim "hien/hatt/si", also bei der zweeter a bei der drëtter Persoun Singulier.

ruffen: ech ruffen, du riffs, hien/hatt/si rifft, mir ruffen, dir rufft, si ruffen

Gëtt et nach eppes Spezielles bei dësem Vokalwiessel?

Am Ufank has du jo d'Verb "vergoen" ugeschwat. An "goen" ass nees besonnesch opfälleg, well mer am Present hei zwee Vokalwiessel hunn:

goen: ech ginn, du gees, hien/hatt/si geet, mir ginn, dir gitt, si ginn

Mee falls de dech un d'Franséischt erënners, do ass "aller" och super opfälleg mat senge verschiddene Formen: je vais, nous allons, ils vont asw.

Am Lëtzebuergeschen ännert jo och net just de Vokal. Wéi bei "maachen" - "du méchs" hu mer dann och de Konsonant, deen an dësem Fall a senger Aussprooch ännert.

D'Aussprooch kann och änneren, wann de Konsonant hanne steet. Dat hu mer och bei der Ennverhäerdung: ech roden - du réits. Hei gouf dann nieft dem Vokalwiessel aus dem mëllen [d] en haarden [t]. Am Fong huet hei all Laut an all Buschtaf geännert, bis op den "r"!

Ennverhäerdung?

Dat ass, wa bestëmmt Konsonanten um Enn stinn an dann anescht ausgeschwat ginn. Mee dat erzielen ech gären eng aner Kéier.

Méi zum Thema

Sam Mersch
KURIOSITÉITEN AUS DER LËTZEBUERGER SPROOCH

De Sproochhistoriker Sam Mersch vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erkläert wat d'Lëtzebuergescht mam Albaneschen, Armeeneschen an ale Sanskrit ze dinn huet.

Caroline Döhmer 3
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erzielt eppes iwwer de Sazbau, ëm Sazdeeler, déi ganz lénks oder riets am Saz stinn.

Net verpassen

  • Offre d'emploi: Journaliste-présentateur/trice

    radio 100,7

    L'Établissement de Radiodiffusion Socioculturelle, opérateur de la radio de service public radio 100,7, recherche Un/e Journaliste-présentateur/trice sous contrat à durée indéterminée et à tâche complète (40h/semaine).

Programm

  • Virum Dag vu 6 bis 10

  • On air

    Sot emol

  • Iwwer Mëtteg vun 11 bis 2

  • Resonanzen

  • Am Nomëtteg vun 3 bis 6

Dossieren

  • Olympesch Spiller 2021

    D'Olympesch Spiller fannen, mat enger Joer Verspéidung, tëscht dem 23. Juni bis den 8. August zu Tokyo statt. Fir eis op der Plaz ass eise Korrespondent Philip Crowther.

  • Déi national Anti-Krise-Pläng an der EU

    Wat maachen d'Länner mat den Suen, déi hinnen aus dem Europäeschen Fonds de Relance zoustinn? An eiser Rubrik Europa Aktuell huele mer déi national Pläng ënner d'Lupe.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen