Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch Anescht, besonnesch, Bäckesch

D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erzielt eppes iwwer den "sch" bei Wierder wéi "Bäckesch".

Caroline Döhmer / Simon Larosche / cbi

Caroline Döhmer
D'Caroline Döhmer ass Linguistin a schafft fir den Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch. Foto: Archiv

Simon Larosche: Mer haten d'leschte Kéier iwwer Fëmmerten a Fëmmesche geschwat, iwwer de Bäcker an d'Bäckesch. An hei wollts de eis méi iwwer deen "esch" erzielen.

Caroline Döhmer: Ganz genee. Spannend ass, datt deen "sch" am Fong aus der Kombinatioun "rs" entstanen ass.

Kucke mer eis d'Wuertbildung vun der "Bäckesch" emol méi genee un:

Verb: baken > gëtt e Substantiv: Bäcker > gëtt weiblech: Bäckers(fra) > Bäckesch.

Den "sch" fanne mer op ville Plazen, wou am Fong en "r" an en "s" openeestoussen. Dat gesäit een dacks, wann ee sech déi passend däitsch Wierder mol ukuckt.

Wéi seet een op Lëtzebuergesch "anders"?
Anescht.

A "besonders"?

Besonnesch.

Maja. Bei dëse Wierder hu mer den "ers" zu "esch" assimiléiert, wéi een an der Linguistik seet. Déi Lauter hu sech géigesäiteg verformt souzesoen, se bilden elo eng Eenheet, déi ee besser artikuléiere kann.

Oder kuck emol e Wuert wéi "Dokteschrechnung". Muss déi vun enger Doktesch sinn?

Fir mech net, also et kéint och en Dokter sinn, deen d'Rechnung schreift.

Genee. Wat hei geschitt ass, ass nees d'Assimilatioun vun "r" an "s" zu "sch". Also mer hunn d'Zesummesetzung vun "Dokter" a vu "Rechnung" an dertëscht steet nach de berüümte Fouen-s. Awer mer soen hei net "Doktersrechnung", mee "Dokteschrechnung", wat da witzegerweis ausgesäit wéi déi weiblech Form "Doktesch".

Dat selwecht geschitt och beim Wuert "Neijooschdag". Hei goufen och den "r" an den "s" zesummegezunn. Also "Nei+joer+s+dag" = Neijooschdag.

D'selwecht och beim "Donneschdeg", deen am Däitsche wéi ass?

Donnerstag.

Mam "r" a mam "s"! A wéi d'Bäckersfra hate mer hei och esou eng Konstruktioun, et ass den Dag vum germanesche Wiedergott "Donar": Donar(e)stag > Donnersdag > Donneschdeg.

Déi Lëscht mat den sch-Wierder kéinte mer lo laang weiderféiere mam "Nopeschduerf" (Noper+s+duerf) oder mam "Wäiwaasseschdëppchen" (Wäi(n)+waasser+s+dëpp+chen).

Eng Saach ass awer nach flott, déi ech an dësem Zesummenhang uschwätze wollt. Kenns de déi Tournure am Lëtzebuergeschen, wou een de Familljennumm als éischt nennt an dono de Virnumm.

Bei Frae gëtt et dat natierlech och. Do wier ech dann: d'Döhmesch Caroline oder och manner elegant d'Döhmesch.

An hei geschitt genee dat selwecht mam "r" a mam "s": Un den Döhmer gëtt e Genitiv-s ugehaangen, well d'Caroline en Deel vun den Döhmeren ass, wat mat dësem relationale Genitiv ausgedréckt gëtt.

An den "s" vun dëser aler Genitivkonstruktioun trëfft elo op den "r" aus mengem Familljennumm (Döhmer+s) a scho lande mer beim "sch": Döhmesch.

Doriwwer hate mer, mengen ech, scho geschwat, oder? Genitiv an esou, dat seet mer eppes.

Jo, dat war eng vun eisen éischten Episoden! Episod 7 virun zimmlech genee engem Joer!

Méi zum Thema

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch schwätzt déi Kéier iwwer Pisserten an Téinerten. E Suffix, deen alles schlecht mécht, oder?

Caroline Döhmer
Kuriositéiten aus der Lëtzebuerger Sprooch

Wann aus der Piisch Pije ginn, dann hu mer et mam Phenomeen vun der Ennverhäerdung ze dinn. D'Linguistin Caroline Döhmer vum Zenter fir d'Lëtzebuerger Sprooch erkläert dat méi genee.

Net verpassen

  • 17.10. De Gudden Toun

    De Gudden Toun.jpg

    Wann d'Deeg méi kal, gro a kuerz ginn, stécht deen een oder anere vläicht de Kapp nees méi an déi sozial Medien. An der Oktober Editioun schwätzen de Roland Meyer, Ian De Toffoli, Raoul Biltgen, Jeff Schinker an d'Anne Klein.

Programm

Dossieren

  • Bundestagswal 2021

    Däitschland wielt de Samschdeg, 26. September en neie Bundestag. Wat sinn d'Enjeuen, wie gëtt Kanzler oder Kanzlerin, wéi verleeft d'Wahlkampagne. An eisem Dossier zum Theema Bundestagswal gidd Dir alles gewuer.

  • Olympesch Spiller 2021

    D'Olympesch Spiller fannen, mat engem Joer Verspéidung, tëscht dem 23. Juni bis den 8. August zu Tokyo statt. Fir eis op der Plaz ass eise Korrespondent Philip Crowther.

Iwwert eis

De radio 100,7 ass deen eenzegen ëffentlech-rechtleche Radio zu Lëtzebuerg. E proposéiert Programmer op Lëtzebuergesch mat engem Fokus op Informatioun, Kultur, Divertissement a mat Akzent op d’klassesch Musek.

Weider liesen